Ondersteunen van betrokken burgers doe je er als ambtenaar niet ‘even bij’

In reactie op de 100-dagen toer van het Kabinet-Balkenende IV heeft de Burgerlijke Raad voor het Regeringsbeleid een spookburger, in onderzoekjargon mystery guest, 50 dagen losgelaten in overheidsland. Op deze manier heeft de burgerraad 50 dagen kunnen luisteren naar hoe ambtenaren reageren op een burgerinitiatief. Hieronder een verslag. Helft gemeenten reageert niet op sociale plannen van burgers Het is maandag 14 mei 2007, acht minuten voor twee in de middag. Eric van der Veer, supermarktchef van een groenteafdeling, meldt zich per e-mail bij de gemeente Aa en Hunze in Drenthe. Eric heeft een plan, een groots plan: hij wil uitvoering geven aan de belangrijkste ambitie van de Nederlandse regering ooit. Eric wil samen werken, samen leven! Door Steven de Jong (Volkskrant, Forum, 19 juli 2007) In het gelijknamige beleidsprogramma, een kleurrijke folder die hij boven zijn bed heeft hangen, las Eric dat het kabinet de participatie en zorg voor elkaar wil bevorderen, maar dat niet kan zonder de toegewijde hulp van burgers als hij. "De kracht van wijken, buurten en dorpen moet beter benut worden!", zo schreef de minister-president. Eric ként zijn wijk, ként zijn kracht. Hij voelt zich aangesproken, zijn burgerplicht roept… Eric laat in zijn e-mail weten zich zorgen te maken om de ouderen in zijn gemeenten. “Ik merk dat ouderen die nog net zelfstandig kunnen wonen en boodschappen doen vaak heel eenzaam zijn, en een grote behoefte hebben aan contact.” Hij vertelt dat hij zo nu en dan die ouderen thuis uitnodigt, maar dat zijn vrouw heeft gezegd dat “ons huis geen restaurant is”. Na pakweg driekwart A4 komt Eric terzake: “We willen een senioreneethuis opzetten waar iedereen om klokslag zes uur aan kan schuiven voor een lekkere en voedzame maaltijd. Als gemeente weet u denk ik het beste hoe het geregeld is met voorzieningen als vervoer, locatie, etcetera. Waar ik verder niets van weet zijn de papieren dingen.” Er verstrijken uren, dagen, weken. Om precies te zijn: zeven weken. Tot groot verdriet van Eric laat Aa en Hunze niets van zich horen, zelfs geen bevestiging van ontvangst. Wil de gemeente, Erics eerste contact met ‘de overheid’, wel met Eric samen werken? Eric denkt van niet, hij is ontroostbaar. Diezelfde 14 mei komt bij 432 gemeenten en 18 deelgemeenten, 90 procent van alle gemeenten, ook een e-mail binnen met het plan voor een senioreneethuis. Ondertekend met de vriendelijke groeten van, u raad het al, Eric van der Veer. Deze spookburger, in onderzoekjargon mystery guest, is door de Burgerlijke Raad voor het Regeringsbeleid (BRR) op pad gestuurd in overheidsland. In reactie op de 100-dagen tour heeft de burgerraad op deze manier 50 dagen kunnen luisteren naar hoe ambtenaren reageren op een burgerinitiatief. 49 procent reageert niet Aa en Hunze is niet de enige gemeente die Eric links laat liggen. Maarliefst 32 procent laat niets van zich horen, en 17 procent laat het bij een ontvangstbevestiging. 49 procent reageert dus feitelijk niet. De rest reageert min of meer inhoudelijk, maar laat vaak doorschemeren helemaal geen raad te weten met initiatiefnemende burgers. Ze geven een schouderklopje (“Wat een prachtig initiatief!”), en sturen de burger met een kluitje het riet weer in (“Veel succes!”). Ze herhalen tussen die twee aanmoedigingen de twijfels van de burger, roepen iets algemeens over bestemmingsplannen of horecapapieren en verwijzen vaak meteen door naar de Kamer van Koophandel als zijnde een alwetend orakel. Rioolrecht als antwoord Individuele ambtenaren beseffen onvoldoende dat zij – als eerste contact van de burger – moeten optreden als woordvoerder. Te vaak merken we dat de ambtenaar niet verder denkt dan het eigen loket. Neem bijvoorbeeld de medewerkster Belastingen: “Wat betreft de belastingen van de gemeente Maasgouw kan ik u mededelen dat wij een onroerend zaak belasting en rioolrecht kennen.” Let wel; dit is dus de enige reactie van de gemeente Maasgouw op het burgerinitiatief. Zoomen we dieper in op de gemeentelijke organisatie, dan is de reactie ergens wel begrijpelijk. Ambtenaren krijgen nauwelijks ruimte voor de behandeling van bijzondere plannen. De eerste reactie van een Hilversumse ambtenaar op het plan is tekenend. “Zo te lezen houdt dit meer in dan alleen een horecavergunning.” Later mailde de ambtenaar dat hij naast de stroom verzoeken om handhaving en meldingen, dit soort dingen “erbij moet doen”. Eric is geen klant Het besef dat een initiatiefnemende burger om een speciale behandeling vraagt blijkt nauwelijks aanwezig. Het gaat hier niet om een bewoner die een boom wil kappen, of een terras voor een kroegbaas… Nee, het gaat om een enthousiaste burger die bij de gemeente aanklopt met de vraag hoe hij zijn initiatief tot bloei kan laten komen, vaak geen idee heeft wat er in de gemeente speelt en waar hij als oprichter allemaal rekening mee moet houden. Zijn enthousiasme om sociaal kapitaal toe te voegen wordt in de kiem gesmoord door hem als ‘klant nummer zoveel’ te behandelen. Eric wordt weggezet als iemand met een vage, niet te beantwoorden vraag. Iemand die tijd en geld kost. Ambtenaren die de moeite nemen eerst met andere collega’s of organisaties te overleggen blijken schaars. De drang om alleen vanuit het eigen specialisme te reageren overheerst. Het zou ambtenaren sieren als zij de initiatiefnemer eerst uitnodigen voor een inventariserend gesprek, aftasten wat de burger kan en wil, hem vertellen over bestaande initiatieven, en vervolgens bekijken in welke vorm het initiatief uit de grond gestampt kan worden. Pas als dat helder is, kan de burger gewezen worden op de benodigde papieren en regelingen. Niet eerder. Eric op een voetstuk Gemeenten die op deze criteria goed scoren zijn Arnhem, Beverwijk, Cranendonck, Hoogeveen, Menaldumadeel, het Amsterdamse stadsdeel Oud-Zuid en Kerkrade. “Wethouder Krewinkel wil graag met onze ambtenaar dhr. Ypelaar bij u op huisbezoek komen. Dit zou voor beide heren kunnen op (..)”, liet Kerkrade weten. Ook Opmeer verdient een pluim. Eric werd aldaar als kandidaat naar voren geschoven in de wedstrijd ‘Met elkaar voor mekaar’, en won in de categorie "veelbelovende ideeën, die nog verder uitgewerkt moeten worden" een stimuleringsprijs van 750 euro. Dit soort gemeenten plaatsen de betrokken burger, soms letterlijk, op een voetstuk. Als we iets kunnen leren van deze 50-dagen tour in overheidsland, dan is het wel dat gemeentebesturen van hun ambtenaren niet kunnen verlangen burgerinitiatieven “er even bij te doen”. Betrokken burgers verdienen een betrokken ambtenaar. Auteur: Steven de Jong is oprichter van de Burgerlijke Raad voor het Regeringsbeleid, een onafhankelijk en zelfbenoemd adviesorgaan voor de Nederlandse overheid. Het onderzoeksterrein van de BRR is de ruimte waar burger en overheid elkaar lastig vallen, wantrouwen en niet begrijpen. Via undercover onderzoek en internetdebatten tracht de BRR deze partijen nader tot elkaar te brengen. Op burger-raad.nl nodigt hij ambtenaren uit hun expertise en ervaringen met burgerinitiatieven te delen.